Winterswijk

Grafisch overzicht van het emplacement en spoorlijnen rondom Winterswijk

Winterswijk is de naam van het grootste station van Winterswijk in Gelderland. De verkorting van het station is Ww.

Geschiedenis

Tijdens de aanleg van de spoorlijn uit Zutphen, kreeg het dorp Winterswijk een station van de NWS (Nederlandsch-Westfaalsche Spoorweg Maatschappij). Dit station is aangelegd aan de zuidzijde van het dorp. Op 187 is de aanbesteding voor de bouw uitgeschreven, welke gewonnen werd door aannemer uit . Deze bouwt het station naar een ontwerp van . Dit station bestaat uit . Naast een stationsgebouw, worden er ook een douaneloods, goederenloods en een locomotievendepot gebouwd. Het stationsgebouw staat aan de oostzijde van de spoorlijn. Op 24 juni 1878 wordt het station geopend en op 18 in gebruik genomen, samen met de opening van de spoorlijn. Het station heeft 3 sporen. Langs het stationsgebouw is een langsperron voor spoor 1. Door middel van een overpad is het eilandperron met spoor 2 te bereiken.

In 1880 wordt het station verbonden met Duitsland wanneer de spoorlijn wordt doorgetrokken naar Bocholt en Wesel. Aan de zuidzijde van het grote emplacement werd in 1884 het station Winterswijk GOLS geopend. Beide stations zijn door middel van een loopbrug met elkaar verbonden. Tussen 1907 en 1920 is het stationsgebouw uitgebreid met aan weerszijden een zijvleugel.

In maart 1945 wordt Winterswijk getroffen door diverse bombardementen van de Amerikaanse luchtmacht. Hierbij raken het emplacement, locomotievendepot en het spoorkruispunt zwaar beschadigd. In de zomer van 1945 is het treinverkeer weer deels mogelijk. Het stationsgebouw is in 1947 volledig hersteld van de schade die is aangebracht door de oorlog.

Vanaf 197 zijn er plannen om het verwaarloosde station te slopen. Door een actiegroep wordt geprobeerd om de sloop van het station te voorkomen. In 1977 is het rangeerterrein gesloten. In de daarop volgende maanden worden de sporen en wissels opgebroken. Aan de nieuwe situatie wordt de beveiliging ook aangepast. In 1978 wordt de beveiliging in 3 stappen aangepast na de opbraak van seinen, sporen en wissels. In 1982 verkoopt de NS het stationsgebouw aan de gemeente Winterswijk. De NS wilde slechts een klein deel van het gebouw in gebruik houden voor de stationsfunctie. In 1983 wordt begonnen met de restauratie van het stationsgebouw. Deze werkzaamheden zijn in 1984 voltooid en de vrijgekomen ruimtes worden verhuurd.

In het najaar van 2014 wordt begonnen met het vervangen van de Ter Plaatse Bediend Relaisblokstelsel. In de plaats hiervan zal de Vereenvoudigde Centrale Verkeersleiding als beveiligingssysteem worden aangelegd. Op deze manier kan de treindienst enigszins centraal worden aangestuurd vanuit de verkeersleidingspost Arnhem. De meest zichtbare verandering is dat de sleutelkastjes en infraroodapparatuur verdwijnt. Op 19 oktober 2014 zal de wijziging worden uitgevoerd tussen Winterswijk en Doetinchem. In Winterswijk werd het perron in de richting van Aalten met 22 meter verlengd, doordat sein 74 naar het zuiden is opgeschoven.

In 2020 wordt begonnen met het opknappen van het stationsgebouw. Op de begane grond is de indeling aangepast en is de constructie aangepast aan de eisen van de huidige tijd. De oude elementen zijn zoveel mogelijk behouden gebleven of opgeknapt. De buitenzijde is eveneens gerestaureerd, waarbij ook de stationsnaam aan de spoorzijde weer is aangebracht. De oorspronkelijke wachtruimte heeft haar functie behouden. Op 16 oktober 2021 is het vernieuwde gebouw feestelijk geopend. De ruimten zijn verhuurd aan een praktijk voor huiswerkbegeleiding, een kinderfysotherapeut en een juwelier. De bovenverdieping is aan Arriva verhuurd.

Voor de beveiliging beschikte het station over in totaal 3 seinhuizen. Daarnaast is er nog een wachtpost met het nummer 57 bij het kruispunt, waarmee de beveiliging volgens blokstelsel A wordt bediend in de richting van Aalten en Lichtenvoorde-Groenlo. De beveiliging voor de richting van Neede, Bocholt en Borken is niet ingericht met een blokstelsel.

Vanuit de richting Lichtenvoorde staat ter hoogte van kilometerpunt voorseinpaal B^v, welke wordt voorafgegaan door een baak. Voorseinpaal B^v geeft informatie over het inrijsein B^{1-2, 4-6} dat 500 meter verder staat. Ter hoogte van hetzelfde kilometerpunt staat het sein A^{1-2, 4-6} voor treinen uit Groenlo. Ter hoogte van kilometerpunt staan de seinen C^G en C^L. Dit zijn afstandsseinen voor de richting Groenlo en Lichtenvoorde. Tussen het perron en Post I staan de uitrijseinen D¹ langs spoor I en D² langs spoor II. Het rangeerterrein heeft de uitrijseinen D^4-6 voor goederentreinen richting Groenlo/Lichtenvoorde. Voor goederentreinen naar Duitsland/Aalten is het rangeerterrein voorzien van de uitrijseinen E^4-13A,W. Voor reizigerstreinen richting Aalten is uitrijsein E² aanwezig. Tussen de overwegen Wooldseweg en Wamelinksweg staan de afstandsseinen F^B voor de richting Duitsland, terwijl sein F^A informatie geeft voor de richting Aalten. Vanuit de richting Duitsland staat ter hoogte van kilometerpunt voorseinpaal H^v, welke wordt voorafgegaan door een baak. Voorseinpaal H^v geeft informatie over het inrijsein H^{2, 4-9} dat 500 meter verder staat. Vanuit de richting Aalten staat ter hoogte van kilometerpunt voorseinpaal G^v, welke wordt voorafgegaan door een baak. Voorseinpaal G^v geeft informatie over het inrijsein G², G^4-9 dat 500 meter verder staat. Dit is een bordessein met twee armen, waarbij de hoge arm van sein G² geldt voor treinen over spoor II, terwijl de lage arm van sein G^4-9 geldt voor treinen die naar het rangeerterrein moeten.

Na de sluiting van het rangeerterrein en de bijhorende opbraak hiervan, zijn rangeerpaal Q^t en uitrijsein D^t verwijderd. Omdat er minder sporen zijn, zijn er een aantal seinen omgenummerd. Dit zijn sein T^4-13W in T^4-7W, sein E^4-13W in E^4-7W, sein H^2,4-9 in H^2,4-7 en sein G^4-9 in G^4-7. De wijzigingen zijn per 18 maart 1978 doorgevoerd in de seinhuizen. Per 23 augustus 1978 zijn de rangeerstoplantaarns ^Q2, T¹ en S¹, rangeerpaallantaarn P^a en sein D² komen te vervallen. Het sein B^{1-2, 4-6} is omgenummerd naar B^{1, 4-6}. In september 1978 worden de laatste wijzigingen in de beveiliging aangebracht. Dit is de verwijdering van het sein D^4-6 en rangeerpaallantaarn Q^4-6 en de stopseinlantaarns voor de sporen 4, 5 en 6 richting Aalten en Duitsland en de sporen 5 en 6 richting Lichtenvoorde. Het sein B^{1, 4-6} is omgenummerd naar sein B¹.

Ingaande 17 oktober 1978 is het blokstelsel A op het baanvak Winterswijk - Aalten omgebouwd naar een automatisch blokstelsel voor enkelspoor. Hiermee zijn de blokvensters in post II komen te vervallen. In 1979 wordt begonnen met de vervanging van de mechanische beveiliging door de geautomatiseerde beveiliging volgens TPRB (Ter Plaatse Bediende Relaisbeveiliging) tussen Winterswijk en Zutphen. De aansturing gaat via VCVL (Vereenvoudigde Centrale Verkeersleiding), welke op 9 februari 1979 in dienst komt. Op 21 oktober 1979 wordt de nieuwe beveiliging in gebruik genomen en komen de posten op de stations te vervallen. In Zutphen wordt een centrale post gebouwd om het treinverkeer te sturen.

• Post T

In een uitbouw aan de spoorzijde is Post T gevestigd. De post is voorzien van een bedieningstoestel van Siemens & Halske. Vanuit hier worden de seinen en wissels voor het perron bediend. Dit is rangeerstoplantaarn S¹ en de wissels 45A/45B en 47A/47B.

• Post I

Aan de noordzijde van het emplacement nabij de Misterweg wordt in 1 een seinhuis gebouwd. Het is gebouwd in naar een ontwerp van . Het gebouw bestaat uit een verdieping, met daaronder een kelder. Het gebouw is opgetrokken uit bakstenen. Het gebogen dak is voorzien van . De seinkamer is op een verhoging gebouwd, boven de kelder. Deze is te bereiken door een trapje aan de zijde van de overweg. Voor goed zicht zijn er grote ramen aan de spoorzijde. De seinkamer is voorzien van een Siemens & Halske handelinrichting. Vanuit hier worden de seinen en wissels aan de noordzijde van het emplacement bediend. Dit seinen B^v, B^{1-2, 4-6}, A^{1-2, 4-6}, OB, C^L, C^G, Q¹, Q², D¹, P^a, D², Q^4-6, D^4-6, Q^t en D^t en de wissels 3A, 3B, 5A, 5B, 7A, 7B, 9, 11 en 13. Het seinhuis is in 19 gesloopt.

• Post II

Aan de zuidzijde van het emplacement nabij de Woolderweg wordt in 1 een seinhuis gebouwd. Het is gebouwd in naar een ontwerp van . Het gebouw bestaat uit een verdieping, met daaronder een kelder. Het gebouw is opgetrokken uit bakstenen. Het gebogen dak is voorzien van . De seinkamer is op een verhoging gebouwd, boven de kelder. Deze is te bereiken door een trapje aan de zijde van de overweg. Voor goed zicht zijn er grote ramen aan de spoorzijde. De seinkamer is voorzien van een Siemens & Halske handelinrichting. Vanuit hier worden de seinen en wissels aan de noordzijde van het emplacement bediend. Dit seinen T^4-13A,W, E², E^4-13A,W, T¹, U^c, V^b, F^a, G^v2, G², G^4-9, G^v4-9, F^b, H^v en H^{2, 6-9} en de wissels 73, 75, 77, 79, 81, 83, 85A, 85B, 87A en 87B. Het seinhuis is in 19 gesloopt.

Transit Oost

In 2015/2016 is aan de zijde van Arnhem over een tweetal opstelsporen een nieuwe museumwerkplaats gebouwd voor de Stichting HSA en vereniging Het GOLS-Station. Beide organisaties gaan verder onder de naam Transit Oost. In de werkplaats worden onder andere de DE2 186 en diverse bussen ondergebracht. In maart 2022 wordt het voorterrein opnieuw ingericht. Hierop worden locomotor 270 en goederenwagen Gbs 40 84 980 557-3 geplaatst. In het najaar van 2023 is een paal voor het bordessein geplaatst op het voorterrein. In 2023 zal het bordes worden geplaatst.

Daarnaast wordt een spoor verhuurd aan derden, zoals Arriva. Tussen 2020 en 2022 zijn hier de treinstellen die ingezet worden in het noorden in een nieuwe huisstijl gebracht.

Laad- en losplaats

Bij de bouw van het station wordt een laad- en losplaats aan de zuidzijde van het station aangelegd. Ten noorden van het station is de loods voor de douane.

In 1988 gesloten als goederenstation en in 1989 rijdt de laatste goederentrein vanuit Winterswijk.

Rangeerstation

Voor de aanvoer van steenkool uit Duitsland, worden een aantal rangeersporen aangelegd. Het vervoer bestaat voornamelijk uit hout, levensmiddelen, steenkool en textiel.

Vanwege de groei van het goederenverkeer wordt in 190 het emplacement flink vergroot. In 191 bestaat de dagelijkse aanvoer van steenkool uit gemiddeld 1.000 wagons per nacht. Vanaf 192 neemt het belang van Winterswijk als goederenstation af. Oorzaak van de afname was het begin van de fusie van de HIJSM en de SS. Er bestond weinig behoefte aan meerdere verbindingen vanuit Amsterdam naar het Ruhrgebied. De grensovergang bij Emmerich werd hierbij verkozen boven die van Winterswijk. De opheffing van de lokaalspoorlijnen rondom Winterswijk zorgde vanaf 1935 voor een vermindering van het aantal te rijden goederentreinen.

Vanaf de jaren '60 neemt het aantal kolenwagons dat wordt aangevoerd vanuit Duitsland in rap tempo af. De oorzaak is te vinden in de ontdekking van het aardgas. Het rangeerstation wordt in 197 gesloten en in de winter van 1977/1978 opgebroken. Dit zijn de sporen 8 tot en met 15, 16b en een deel van spoor 17. De wissels die in deze sporen lagen, zijn ook verwijderd. Dit zijn de wissels 15, 17, 19, 21, 23, 25, 27, 29, 69, 71, 73, 75, 93, 95, 97, 99, 121 A/B, 123, 125 A/B, 127, 129 en 131. Rangeerpaal Q^t en uitrijsein D^t zijn eveneens verwijderd. Op de vrijgekomen ruimte worden loodsen gebouwd.

Spooraansluitingen

Locomotievendepot

Het station van Winterswijk was voorzien van een locomotievenloods. Dit is een halfronde locomotievenloods, welke gebouwd is in 1878. De loods wordt gebruikt door locomotieven van de HIJSM en de Bergisch-Märkische Eisenbahn Gesellschaft. De loods heeft 8 sporen. Om de loods te kunnen bereiken is een draaischijf van meter doorsnede aanwezig. Deze loods wordt in 1908 vervangen door een nieuwe loods met 8 sporen. De nieuwe loods is nodig vanwege de groei van het vervoer van goederen. De oude locomotievenloods wordt vanaf dat moment gebruikt door locomotieven van de DRG.

In 1928 wordt het locomotievendepot voor de DRG opgeheven, gevolgd door depot van de HIJSM in 1936. In maart 1945 worden de depots getroffen door een bombardement. Na de oorlog worden de depots niet meer hersteld, alleen de draaischijf wordt hersteld.

In wordt de locomotievenloods gesloopt.

Locomlopen

Mutaties

Op arriveert de 2929 vanuit het depot in Winterswijk.

In het depot zijn tussen 18 en 1936 de volgende series stoomlocomotieven in het depot gehuisvest:

• 2900;
• 3400;
• 5400;
• 5500;
• 8400

Spoorlijnen

Het station is gelegen aan de Spoorlijn Winterswijk - Zevenaar en Spoorlijn Zutphen - Winterswijk. Daarnaast had het station verbinding met Duitsland met de spoorlijn naar Bocholt en de spoorlijn naar Gelsenkirchen-Bismarck. Ook was het station sinds 1936 via het lijnennet van de GOLS verbonden met Neede en Hengelo via de spoorlijn Winterswijk - Neede.

Dienstregeling

In 1918 wordt het reizigersvervoer tussen Winterswijk en Bocholt gestaakt. In 1931 komt het goederenvervoer van Winterswijk naar Bocholt te vervallen

In 194 rijdt de laatste trein van Winterswijk naar Borken.

In 1954 maken de stoomtreinen plaats voor de nieuwe dieseltreinen.

Op 28 september 1979 vertrekt de laatste goederentrein naar Duitsland vanuit Winterswijk.

In 1982 rijdt de laatste goederentrein naar .

In de dienstregeling 1998/1999 gaat de exploitatie van de treindiensten naar Zutphen en Doetinchem over naar Syntus. Zij bieden in beide gevallen een uursdienst aan. Hiervoor worden treinstellen Plan U en DM'90 gehuurd van de NS. Voor reizigers vanuit Winterswijk in de richting van Arnhem moet in Doetinchem worden overgestapt naar een trein van de NS voor de verdere reis. Met ingang van de dienstregeling 2001/2002 is het mogelijk om voor de reizigers weer doorgaand naar Arnhem te reizen als Syntus ook het treinverkeer tussen Doetinchem en Arnhem overneemt van de NS. In het zelfde jaar wordt door Syntus een halfuursdienst aangeboden naar Zutphen. Voor deze diensten wordt door Syntus de nieuwe treinstellen Lint en de gehuurde treinstellen DM'90 van NS ingezet.

Stoppende treinen

In de huidige dienstregeling (2025) stoppen de volgende treinseries te Winterswijk:

Treinserienummer	Beginpunt	Eindpunt	Materieel
30800	Zutphen	Winterswijk	D-GTW (Arriva)
30900	Arnhem	Winterswijk	D-GTW (Arriva)

Passerende treinen

In de huidige dienstregeling (2025) stoppen alle treinen in Winterswijk.

Bronnen, Referenties en/of Voetnoten Winterswijk en de spoorwegen De geschiedenis van een spoorwegknooppunt - A. Ligtenbarg - Maandblad: Railmagazine, 14e jaargang - mei 1992 nummer 102 Blz: 21-27 Uitgave: Uquilair ISSN: 0926-3489 Stoom bij NS in de jaren dertig | Nederlandse stoomlocomotieven door Britse fotografen geportretteerd - H. van Poll - Uitgave: WBOOKS, 2021 ISBN: 978 94 625 8437 2