Mat'54 - Treinstellen Materieel 1954 (Hondekop)

De Hondekoppen (Mat'54) kwamen in twee- en vierdelige uitvoering. Vanwege de kenmerkende neus kreeg het de bijnaam Hondekop.

Geschiedenis

Vanaf 1956 zijn er in totaal 73 vierwagenstellen (Plan F, G, P) en 68 tweewagenstellen (Plan F, G, M en Q) geleverd door Allan (Plan F, G en M) te Rotterdam, Beijnes te Haarlem leverde Plan G en Werkspoor te Utrecht leverde Plan F, G, P en Q. De elektrische installatie leverde Heemaf Hengelo. Deze leveringen werden in 1962 voltooid.

De tweewagenstellen werden genummerd in 321-363 en 371-393 en de vierwagenstellen kregen de nummers 711-757 en 761-768. De vierwagenstellen zijn later nog gedeeltelijk vernummerd.

De Hondekoppen waren bedoeld voor de sneltreindiensten. Snelle acceleratie was minder belangrijk dan het comfort. Door een degelijke constructie leidde het tot een relatief hoog gewicht per zitplaats. Een voordeel was dat je een zeer comfortabele loop kreeg. Het zijn tot op heden de zwaarste treinstellen die dienst hebben gedaan bij de Spoorwegen.

Om de machinist bij aanrijdingen beter te beschermen kwam er een bolle neus voorop. Het comfort in de cabine was erg bescheiden. In het begin was er een simpel klapzitje, maar werd later vervangen door een stoel. Qua verschil tussen de twee- en vierwagenstellen was er weinig te bekennen. Ze hadden een topsnelheid van 140 km/h. Het continuvermogen van een vierwagenstel bedroeg 1360 kW bij een gewicht van 210 ton. Bij de tweewagenstellen was dit ongeveer de helft. Door de elektrische en pneumatische verbindingen in de Scharfenbergkoppelingen kon het in treinschakeling rijden met Mat'35, Mat'36, Mat'40 en Mat'46.

Stel 359 verscheen als eerste treinstel in de gele huisstijl van NS. Het duurde toen nog tot 1980 dat alle stellen de nieuwe huisstijl hadden.

Vanaf 1989 gingen de eerste treinstellen buiten dienst. In 1993 ging het laatste treinstel met asbest geïsoleerde stel buiten dienst. Daarop volgden de met glaswol geïsoleerde treinstellen. In januari 1996 vond de laatste officiële rit van een hondekop in reizigersdienst plaats.

Inzet

De Hondekoppen zijn gebouwd voor de lange afstandsverbindingen. In de jaren 50 werden ook andere steden in Nederland bereikbaar met elektrisch materieel. De Hondekoppen werden hierdoor ingezet in de verbindingen naar alle uiteinden van het land. Zo ook de Noordoost-verbindingen tussen de Randstad en Groningen, Leeuwarden en Enschede maar ook Amsterdam-Vlissingen.

Bij het invoeren van het Dienstregelingconcept Spoorslag '70 werden de Hondekoppen aangewezen om een groot deel van de intercitydiensten te rijden. Hiervoor werden een aantal vierwagenstellen voorzien van nieuw interieur en beschildering. In de praktijk werd dit echter nooit van elkaar gescheiden. De Hondekoppen bleven op de eerder genoemde lijnen rijden, maar kwamen ook op Amsterdam-Nijmegen en Zwolle-Vlissingen te rijden. Tot halverwege jaren '80 hadden de Hondekoppen het alleenrecht als intercitytreinen. Toen de ICM treinstellen kwamen, werd dit echter snel aangepast. Als eerste verdwenen de Hondekoppen uit de Noordoost-verbindingen. De verbinding Hoofddorp-Groningen/Leeuwarden was de eerste dienst die aangepast werd, maar al snel volgden de diensten Den Haag/Rotterdam-Enschede. In 1990 was de dienst Den Haag/Rotterdam-Groningen/Leeuwarden aan de beurt.

Als laatste verdwenen de Hondekoppen uit de dienst Hoofddorp-Enschede in 1994. Datzelfde jaar ging het materieel ook uit de dienst Amsterdam-Vlissingen en een jaar later Den Haag-Venlo. Als laatste verdween het uit de dienst Zwolle-Roosendaal. Ook kwamen er IC '90 treinen. Dit waren spitssneltreinen, en reden tussen Den Haag/Rotterdam en Arnhem/nijmegen en tussen Zwolle en Eindhoven. Hier werd echter ook begonnen of geëindigd in Groningen, Leeuwarden, Roermond en Maastricht. Het overgrote deel werd gereden door de vrijgekomen Hondekoppen. Hierdoor verschenen ze weer door heel het land.

De Hondekoppen reden ook Spits- en Stoptreindiensten. Dit vooral rond Utrecht en Eindhoven en tussen Zwolle en Groningen. Na het gereedkomen van elektrificatie Zwolle-Emmen in 1987 kwamen hier de Hondekoppen enkele jaren te rijden. De Hondekoppen kwamen ook regelmatig in spitsdiensten in Noord Holland en Zuid-Limburg.

Bijzondere treinstellen

Er zijn regelmatig bijzondere treinstellen gesignaleerd, mede vanwege (tijdelijke) bakwisselingen. In 1985 reed treinstel 722 met de BDK van de 748. Beide treinstellen hadden schade opgelopen, en met de onbeschadigde bakken kon er een compleet treinstel op de baan blijven. Ook waren er permanente bakwisselingen. Hierbij is een bak van een tweewagenstel opgeofferd om een beschadigd vierwagenstel compleet te maken. Bk 380 is aan treinstel 773 toegevoegd, en ABDk 391 is aan treinstel 768 toegevoegd. Treinstel 391 reed sinds 1974 met de Bk van stel 732.

Treinstel 322 deed in 1992 dienst als filmzaal op de Floriade in Zoetermeer. Hiervoor is het treinstel per dieplader vervoerd. De Bk en een deel van de ABDk deden dienst als filmzaal en de kop van de ABDk diende als blikvanger aan de andere zijde van de dijk langs de spoorlijn Gouda-Den Haag. Treinstel 363 kwam in mei 1993 in een bijzondere beschildering als "Kunsttrein" ter promotie van de KunstRAI. Stel 763 werd in 1995 als tentoonstellingtrein inzet om Artikel 1 van de Grondwet in het landn te promoten. Hiervoor kreeg het stel een witte kleur met rode en witte banen.

Treinstellen 388, 765 en 766 kregen in hun laatste dienstjaren een grijze uitvoeringen van neusbeschilderingen uit in de tijd dat de stellen groen waren.

Treinstel 755 kreeg het bescheiden intercitylogo dat in 1972 de eerste intercitystellen voor kort sierden op één van de neuzen. Nadat dit stel buiten dienst ging is één zijde van het stel in de oorspronkelijke intercitykleuren geschilderd, met een blauwe band alleen rond de ramen en grijze deuren.

Verbouwingen

Treinstel 776 kreeg 1969 een brand waardoor het voor de helft uitgebrand raakte. Dit treinstel kwam in 1970 in nieuw interieur op de baan. Hierbij werden eveneens twee tweede klas rijtuigen omgebouwd tot extra eerste klas rijtuig. Dit treinstel kwam hiermee in de ambtenarentrein (trein 501/502) tussen Groningen en Den Haag. Om een duidelijk onderscheid te maken tussen de overige stellen werd het treinstel vernummerd naar 1970.

In 1972 kregen nog een aantal vierwagenstellen een nieuw interieur. De stoelen zijn nu achter elkaar geplaatst net als stel 776 (1970). Hierdoor kregen de reizigers meer beenruimte, maar het totale aantal zitplaatsen verminderde, werd later besloten om een deel van de bagage-afdeling om te bouwen tot reizigersafdeling. Hierbij kregen deze stellen een blauwe strook om de ramen heen en werden ingezet als herkenbare intercitytrein. Een paar stellen hebben zelfs een Intercity-logootje op de neus gekregen wat spoedig daarna weer verdween.

In 1972 werden de treinstellen 773, 775 en 777-786 verbouwd. Hierbij kregen de nummers 773, 775 en 777-779 de nummers 787-791 om een aansluitende serie te creëren. Omdat dit succes opleverde werden tussen 1975 en 1981 nog eens 25 stellen omgebouwd tot intercity-stel. De eerste klasse werd niet van stoelen voorzien. Wel kreeg een deel van de bagageruimte een reizigersafdeling. De treinstellen kregen een "1" voor hun oorspronkelijke nummer. De stellen 780-791 kregen ook een 1 voor hun nummer. Toen de locomotieven serie 1700 in dienst kwamen in 1991 kregen de Hondekoppen hun originele nummer weer terug.

Bewaarde treinstellen

Er zijn vier treinstellen bewaard gebleven waarvan 3 in Nederland.

Treinstel 386 is bewaard gebleven bij het Nederlands Spoorweg Museum in Utrecht en doet regelmatig dienst in de Heimwee Express.

Vierwagenstel 766 is eigendom van de Stichting Mat'54 Hondekop-Vier in Amersfoort. Het treinstel is momenteel in grote revisie, maar wordt spoedig weer inzetbaar. Treinstel 766 heeft enkele jaren in de originele groene kleuren rond gereden, maar is later weer geel gemaakt. Dit kwam omdat het treinstel een rol heeft in de film over de treinkaping bij Wijster(2007) en De Punt(2008) gemaakt zijn. Treinstel 766 diende vooral voor buitenopnames. Voor binnenopnames werd vooral treinstel 386 gebruikt. De plannen zijn om het treinstel weer in originele groene kleur te brengen na revisie. Dit treinstel is ook opgenomen als rijdend industrieel erfgoed in het register Railmonumenten met een A-status wat betekent dat het beschouwd word als unieke vertegenwoordiger van een voor Nederland representatieve type railvoertuigen.

In het Verkeerspark Assen staat treinstel 375, die daar dient als feestgelegenheid en is voorzien van bar en glas-in-lood ramen. Bij een particulier in Waterhuizen staat ABk 382 in de tuin.

In België is er een Beneluxstel bewaard gebleven, het Belgische stel 220902. Dit treinstel is niet rijvaardig en verkeerd in zeer slechte staat.